فهم مناسبات قدرت و پیامدهای اجتماعی داده بدون نگاه انتقادی امکان‌پذیر نخواهد بود

سید نورالدین رضوی‌زاده، 29 اردیبهشت‌ماه که در «همایش داده در عصر ارتباطات» در دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی سخن می‌گفت، با تأکید بر ضرورت تعیین چارچوب نظری در مواجهه با مفهوم «داده»، افزود: «ما در مواجهه با هر پدیده‌ای ـ و مشخصاً در مواجهه با داده ـ باید ابتدا خاستگاه پارادایمی خود را روشن کنیم. نگاه من در اینجا مبتنی بر فلسفه علم و نظریه‌های پارادایمی است».

او در ادامه سه رویکرد اصلی در مواجهه با داده را تشریح کرد و گفت: ما معمولاً با سه پارادایم اصلی مواجهیم؛ نخست، پارادایم اثبات‌گرا یا عینی‌گرا؛ دوم، پارادایم تفسیری یا ذهنیت‌گرا؛ و سوم، پارادایم انتقادی.

به گفته معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی، هر یک از این پارادایم‌ها از نظر هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی تفاوت‌های جدی با یکدیگر دارند و به همین دلیل، مواجهه آن‌ها با داده نیز متفاوت است.

وی درباره پارادایم اثبات‌گرا توضیح داد: «در نگاه اثبات‌گرایانه، مسئله اصلی این است که داده چیست، چگونه قابل اندازه‌گیری است و چه روابط و همبستگی‌هایی میان داده‌ها وجود دارد».

او در ادامه، پارادایم تفسیری را مبتنی بر فهم معنا و تجربه کاربران توصیف کرد و گفت: در این رویکرد، مسئله صرفاً اندازه‌گیری داده نیست، بلکه فهم و تفسیری است که کنشگران اجتماعی به داده‌ها می‌دهند؛ بنابراین نگاه، ذهنی‌تر و برساخت‌گرایانه‌تر می‌شود».

این استاد علوم ارتباطات دانشگاه در توضیح پارادایم انتقادی نیز گفت: در رویکرد انتقادی، پرسش اصلی این است که داده در خدمت چه کسانی قرار می‌گیرد، به نفع چه ساختارهایی عمل می‌کند و چگونه ممکن است در جهت تثبیت قدرت یا منافع گروه‌های خاص به کار گرفته شود.

او با اشاره به سیر تاریخی این رویکردها تأکید کرد: اگرچه از نظر تاریخی نوعی حرکت از اثبات‌گرایی به تفسیرگرایی و سپس نظریه انتقادی وجود داشته، اما نمی‌توان گفت یکی از این پارادایم‌ها ذاتاً بر دیگری برتری دارد».

رضوی‌زاده در ادامه گفت: ما همان‌قدر که به داده‌های کمی و نگاه اثبات‌گرایانه نیاز داریم، به نگاه انتقادی نیز احتیاج داریم؛ زیرا فهم الگوها و تحلیل داده بدون رویکرد کمی ممکن نیست و در عین حال، فهم مناسبات قدرت و پیامدهای اجتماعی داده نیز بدون نگاه انتقادی امکان‌پذیر نخواهد بود.

او در پایان خاطرنشان کرد: در مواجهه با هر پدیده‌ای ـ از جمله داده ـ ابتدا باید روشن کنیم از چه خاستگاه پارادایمی وارد بحث می‌شویم و چه پرسشی را دنبال می‌کنیم. هیچ ضرورتی هم وجود ندارد که یکی از این رویکردها را به نفع دیگری کنار بگذاریم؛ هر کدام بخشی از فهم ما از جهان اجتماعی را ممکن می‌کنند.