خانیکی در «همایش داده در عصر ارتباطات»:
امنیت بدون رضایت اجتماعی، مشارکت عمومی و فهم مشترک دستیافتنی نیست/ «پایدارسازی خاموشی حوزه عمومی»
دکتر هادی خانیکی، استادتمام علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی29 اردیبهشتماه که در «همایش داده در عصر ارتباطات» در دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی سخن میگفت، با اشاره به اینکه بالاخره خبرنگار، روزنامهنگار و عکاس، همواره در متن فاجعه حضور دارد، گفت: طبیعتاً آنان بیش و پیش از هر کس، آثار بحران را لمس میکند.
وی با بیان اینکه همین محدودیتها و انسدادهای اینترنتی نیز از قبل از قربانیان خودِ فعالان رسانهای را متاثر میسازد.، افزود: از آقای دکتر سیدمحمد مهدیزاده، رئیس دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی و همچنین آقای دکتر دادگسترنیا، مدیرکل روابط عمومی وزارت علوم، و دیگر همکاران که این نشست را سامان دادهاند، سپاسگزارم که این اجازه را به من دادند تا سخنم را کمی غیررسمیتر آغاز کنم.
یاد دکتر معتمدنژاد و دکتر مجید تهرانیان
خانیکی ار ادامه بیان کرد: جا دارد در روز جهانی ارتباطات، یادی کنیم از بزرگانی که این دانشکده و این حوزه علمی، مدیون تلاشها و اندیشههای آنان است؛ مرحوم دکتر معتمدنژاد که با تعهد و تعصب علمی ویژهای حوزه ارتباطات را دنبال میکرد و این روز را فرصتی برای تأکید بر نقش ارتباطات در فرآیند توسعه میدانست؛ مرحوم دکتر کاظم معتمدنژاد در بنیانگذاری آموزش روابط عمومی در ایران؛ و نیز مرحوم دکتر مجید تهرانیان که در پیوند میان «ارتباطات» و «توسعه» نقش تعیینکنندهای داشت.
وی اضافه کرد: این بزرگان بر سه مفهوم کلیدی تأکید داشتند: «توسعه ارتباطات»، «ارتباطات توسعه» و «توسعه برای ارتباطات». همه این مفاهیم در نهایت به یک معنا بازمیگردند: ارتباطات یعنی توان همبستگی اجتماعی.
در جهان امروز این نقطه اتکا همان ارتباطات است
استاد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی افزود: دوستان بارها از من این جمله را شنیدهاند که اگر ارشمیدس به دنبال نقطه اتکایی بود تا زمین را تکان دهد، در جهان امروز این نقطه اتکا همان ارتباطات است؛ ابزاری که میتواند جهان را تغییر دهد و این سخن اغراق نیست. امروز در متن تحولات جهانی، بحرانهای اجتماعی و حتی در متن جنگها و دوران پساجنگ، مسئله ارتباطات به یک محور اساسی تبدیل شده است.
وی یادآور شد: من در سالهای اخیر، این موضوع را ذیل دو مفهوم اصلی دنبال کردهام: «توانش ارتباطی» و «اختلال ارتباطی». توانش ارتباطی یعنی جامعه بتواند میان گروههای مختلف اجتماعی، میان خود و جهان، پیوند و گفتوگو برقرار کند. در مقابل، اختلال ارتباطی، یعنی جامعه حرف یکدیگر را نفهمد یا بد بفهمد؛ مسئلهای که هم فناوری در آن نقش دارد و هم عوامل اجتماعی و فرهنگی.
«تابآوری در جهان متصل»
خانیکی گفت: به همین دلیل، بحث امروز را در پاسخ به یک پارادوکس انتخاب کردهام: ما باید روز جهانی ارتباطات را گرامی بداریم، در حالی که شعار امسال این روز «تابآوری در جهان متصل» است؛ شعاری که چند پیشفرض مهم دارد: نخست اینکه ما در جهانی بههمپیوسته زندگی میکنیم؛ جهانی که در آن همهچیز ـ از خانواده و جامعه تا حکومت، دانشگاه، اقتصاد، فرهنگ و سیاست ـ به هم متصل شدهاند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی خاطرنشان کرد: نماد این اتصال، نخست فناوریهای ارتباطی است؛ همین تلفنهای همراه کوچکی که امروز در دست همه ماست. دوم، اینترنت است که زیرساخت اتصال جهانی را فراهم کرده؛ و سوم، شکلگیری گروهها و اجتماعات مجازی است.
محدودیتهای اینترنتی و طرحهایی نظیر اینترنت طبقاتی، نشانه گسست ارتباطیاند
وی با اشاره به اینکه اما واقعیت تلخی که امروز با آن مواجهیم، این است که همین جهان متصل، در شرایط جنگی و بحرانی، به جهانی نامتصل بدل شده است،گفت: محدودیتهای اینترنتی و طرحهایی نظیر اینترنت طبقاتی، نشانه همین گسست ارتباطیاند.
خانیکی افزود: من بحث خود را با عنوان «فضای عمومی در خاموشی؛ پارادوکس عقیمشدن گفتارها در فیلترینگ پایدار» تنظیم کردهام و در چهار بخش به آن میپردازم. بخش نخست، مقدمهای است بر این خاموشی و پارادوکسی که با آن روبهرو هستیم. ما امروز گرد هم آمدهایم تا درباره اهمیت پیوندها، شبکهها و جریان آزاد اطلاعات سخن بگوییم، در حالی که کشور در یکی از طولانیترین و عمیقترین دورههای اختلال اینترنتی خود به سر میبرد.
وی در ادامه تصریح کرد: البته ما دلایل امنیتی و سیاسی این وضعیت را درک میکنیم. در شرایط جنگی و بحرانهای پیچیده، ملاحظات امنیتی اهمیت پیدا میکنند. اما مسئله اینجاست که امنیت، فقط یک امر سختافزارانه نیست؛ امنیت ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حتی روانی نیز دارد.
«پایدارسازی خاموشی حوزه عمومی»
خانیکی با اشاره به اینکه جامعهای که احساس امنیت و اعتماد نداشته باشد، تابآوری لازم را نیز نخواهد داشت، گفت: به همین دلیل، این انسداد طولانیمدت دیگر صرفاً یک اختلال فنی یا تصمیم موقت برای مدیریت بحران نیست، بلکه به نوعی «پایدارسازی خاموشی حوزه عمومی» تبدیل شده است؛ وضعیتی که در آن، گفتوگو جای خود را به سکوت و انفعال میدهد.
وی افزود: واقعیت این است که در جنگهای امروز، فناوریهای ارتباطی نقش مهمی در شناسایی، عملیات اطلاعاتی و حتی حملات ایفا میکنند. اما مسئله اساسی این است که چگونه میتوان میان ملاحظات امنیتی و نیازهای اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی جامعه تعادل برقرار کرد.
فیلترینگ پایدار؛ مسئله ضدتوسعهای و حتی ضد امنیتی
خانیکی اظهار کرد: به باور من، فیلترینگ پایدار ـ برخلاف تصور طراحانش ـ نهتنها امنیت پایدار ایجاد نمیکند، بلکه خود میتواند به یک مسئله ضدتوسعهای و حتی ضد امنیتی تبدیل شود. امنیت بدون رضایت اجتماعی، مشارکت عمومی و فهم مشترک دستیافتنی نیست.
وی افزود: وقتی محدودیتها بدون ایجاد فرصتهای جایگزین اعمال میشوند، نتیجه آن گسترش فضاهای غیررسمی و زیرزمینی است؛ همانطور که در حوزههای دیگر فرهنگی نیز تجربه کردهایم. در چنین شرایطی، احساس درماندگی، تبعیض و بیعدالتی تشدید میشود؛ و میدانیم که یکی از مهمترین عوامل نارضایتی اجتماعی در ایران، همین احساس تبعیض است. در نتیجه، فضای عمومی بهتدریج خاموش میشود، دیالوگ جای خود را به مونولوگ میدهد و سوءتفاهم و نارضایتی گسترش پیدا میکند.
طولانیترین دوره اختلال اینترنت در جامعهای که زندگی روزمرهاش با فناوری گِره خورده است
استادتمام علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی به بخش دوم پرئاخت و گفت: به هزینههای این محدودیتها، بهویژه در حوزه اقتصاد دیجیتال میپردازد. ما امروز با سه مسئله مهم روبهرو هستیم: نخست، طولانیترین دوره اختلال اینترنت در جامعهای که زندگی روزمرهاش با فناوری گِره خورده است؛ دوم، ناکارآمدی پروژههای جایگزین؛ و سوم، شکلگیری اینترنت طبقاتی و رانتی. در چنین وضعیتی، دسترسی به اطلاعات دیگر یک حق عمومی نیست، بلکه به امتیازی ویژه برای گروههای خاص تبدیل میشود.
وی اضافه کرد: در حوزه دانشگاه و پژوهش نیز پیامدها کاملاً روشن است: دانشجویان، استادان و پژوهشگران از دسترسی آزاد و سریع به منابع علمی جهانی محروم میشوند و این یعنی انزوای علمی در عصر هوش مصنوعی و دادههای کلان. ضمنآنکه از سوی دیگر، ما با پدیدهای روبهرو هستیم که میتوان آن را «زوال خاموش طبقه متوسط دیجیتال» نامید؛ طبقهای که دسترسی به اینترنت برایش همانقدر حیاتی است که دسترسی به آب، برق یا گاز.
بزرگترین خطای استراتژیک در مواجهه با فضای سایبری، نگاه صرفاً امنیتی و تقلیدگرایانه است
خانیکی بیان کرد: بخش سوم، به پیامدهای امنیتی انسداد ارتباطی میپردازد. بزرگترین خطای استراتژیک در مواجهه با فضای سایبری، نگاه صرفاً امنیتی و تقلیدگرایانه است. جامعهای که از جریان آزاد اطلاعات محروم شود، بهتدریج حاکمیت را نه بهعنوان حافظ منافع خود، بلکه در تقابل با حقوق اولیه خود درک میکند. در چنین فضایی، جامعه نابینا و حاکمیت ناشنوا شکل میگیرد؛ جامعهای که چشمانداز روشنی از آینده ندارد و حاکمیتی که صدای واقعی جامعه را نمیشنود.
وی افزود: یکی از مهمترین آسیبهای این روند، حذف صداهای میانه و عقیمشدن گفتارهاست. وقتی پلتفرمهای اصلی مسدود میشوند، مرجعیت رسانهای از داخل به خارج منتقل میشود و دانشگاهیان، روزنامهنگاران حرفهای و تحلیلگران مستقل به حاشیه رانده میشوند. در نتیجه، سلبریتیها جای نخبگان را میگیرند، اخبار جعلی گسترش مییابد و جامعه به سمت دوقطبیهای افراطی حرکت میکند.
باید بپذیریم که دسترسی آزاد به اینترنت، کالای لوکس نیست
خانیکی تصریح کرد: بخش چهارم، ناظر بر حقوق بنیادین ارتباطات و رسالت مشترک مدنی ماست. باید بپذیریم که دسترسی آزاد به اینترنت، کالای لوکس نیست؛ بلکه حقی بنیادین و پیششرط بهرهمندی از بسیاری از حقوق اجتماعی، آموزشی و فرهنگی است.
وی افزود: بر این اساس، به نظر من این نشست میتواند سه راهبرد اساسی را دنبال کند: نخست، ایجاد پلتفرمهای گفتوگوی مستمر میان دانشگاه، فعالان اقتصاد دیجیتال، رسانهها و نهادهای مدنی؛ دوم، توسعه پژوهشهای کاربردی و دادهمحور برای مستندسازی خسارتهای ناشی از فیلترینگ و ارائه راهحلهای واقعبینانه؛ و سوم، کنش مشترک علمی و مدنی برای ارتقای سواد رسانهای، حقوق دیجیتال و دفاع قانونمند از حق دسترسی آزاد و عادلانه به اینترنت.
باید بپذیریم که دوران پساجنگ، بیش از هر چیز، نیازمند بازسازی ارتباطی، اجتماعی و فرهنگی خواهد بود
خانیکی در پخش پایانی سخنان خود راه خروج از بحران را فعالکردن دوباره حوزه عمومی و شکلدادن به یک گفتوگوی اجتماعی، حرفهای و مدنی دانست و گفت: ما باید بپذیریم که دوران پساجنگ، بیش از هر چیز، نیازمند بازسازی ارتباطی، اجتماعی و فرهنگی خواهد بود. ایرانِ پس از جنگ را تنها با بازسازی فیزیکی و اقتصادی نمیتوان ساخت؛ بلکه پیش از آن، باید سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و امکان گفتوگو را بازسازی کرد.
نظر شما :