شکاف ارتباطات علمی در جنگ؛ دانشگاه و عصر حجر اینترنتی

در این یادداشت تلاش شده به بررسی پیامدهای این درگیری بر دانشگاه‌ها و مراکز علمی ایران پرداخته شود.

حملات اخیر به مراکز آموزشی و پژوهشی ایران، تلفات قابل‌توجهی در میان دانشجویان و استادان به دنبال داشته است. وزیر علوم، تحقیقات و فناوری اعلام کرده که تا کنون بیش از ۶۰ نفر از دانشجویان و اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها در جریان این حملات به‌شهادت رسیده‌اند[1]. به‌عنوان نمونه، دکتر سعید شمقدری، استادیار دانشکده مهندسی برق دانشگاه علم و صنعت، همراه دو فرزندش در حمله‌ای هوایی در اوایل فروردین ۱۴۰۵ به شهادت رسید[2]. علاوه بر این، حملات هوایی اخیر به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ایران، خسارات گسترده‌ای به تأسیسات فیزیکی آنها وارد کرده است. طبق گزارش‌ها، بیش از ۳۰ دانشگاه و مرکز آموزش عالی در نقاط مختلف کشور دچار آسیب شده‌اند[3]. به‌عنوان مثال، تأسیسات راهبردی پژوهش‌های لیزر و پلاسما در دانشگاه شهید بهشتی هدف حمله قرار گرفته، پایگاه پردازش فوق‌سریع[4] دانشگاه صنعتی شریف که زیربنای مطالعات هوش مصنوعی و محاسبات علمی است، منفجر شده و تخریب گسترده‌ای در بخش‌های مرتبط آن به وجود آمده[5]، مؤسسه پاستور (یکی از قدیمی‌ترین مراکز تحقیقاتی پزشکی) نیز مورد حمله قرار گرفته و آنچنان آسیب دیده که امکان ادامه فعالیت‌های خدماتی‌اش مختل شده[6]، در دانشگاه علم و صنعت، ساختمان‌های متعدد پژوهشی و آموزشی، از جمله «مرکز پژوهش»، دانشکده‌های فیزیک، ریاضی و کامپیوتر، و فضاهای آزمایشگاهی، با خسارات جدی مواجه شده‌اند[7] ، در استان بوشهر یک خوابگاه دانشگاهی با زیربنای ۷۲۰۰ مترمربع تخریب گردیده که خسارت آن حدود ۳۰ میلیارد تومان برآورد شده[8]، در آذربایجان غربی، ۱۳ ساختمان دانشگاه ارومیه (شامل بخش‌های آموزشی، پژوهشکده‌ها و آزمایشگاه‌های مرکزی) آسیب دیده و برآورد اولیه خسارات آن ۱۷۰ تا ۱۸۰ میلیارد تومان عنوان شده[9]، در استان اصفهان ۹ ساختمان دانشگاه اصفهان از جمله دانشکده‌های زمین‌شناسی، ادبیات و ... آسیب دید و هزینه بازسازی آن حدود ۶۰ میلیارد تومان تخمین زده شده است[10].

به‌طور کلی، گزارش رسمی وزارت علوم نشان می‌دهد تا کنون بیش از ۱۵۴ نقطه آموزشی و پژوهشی در ۲۱ دانشگاه مختلف کشور دچار خسارت شده است و مجموع خسارات اولیه بیش از ۴ هزار میلیارد تومان برآورد شده است[11]. این سطح از خرابی، زیرساخت‌های علمی کشور را به‌شدت تضعیف کرده و احیای آن‌ها نیازمند منابع و زمان قابل‌توجهی است.

از طرفی نیز از آغاز درگیری‌ها، بسیاری از دانشگاه‌های کشور برای تأمین امنیت دانشجویان و کارکنان، کلاس‌های خود را مجازی اعلام کردند. تعطیلی کلاس های حضوری دانشگاه‌ها و انتقال آموزش به بستر مجازی، اگرچه برای حفظ جان دانشجویان و کارکنان ضروری ارزیابی شده، اما خود چالش‌های جدّی ایجاد کرده است. بسیاری از آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌های عملی به‌دلیل نبود امکان آموزش حضوری غیرقابل استفاده مانده و فعالیت‌های تحقیقاتی گروهی متوقف شده است. همچنین قطع دسترسی دانشجویان ساکن خوابگاه‌ها به امکانات فیزیکی دانشگاه (کتابخانه، آزمایشگاه و غیره) موجب شده است که روند یادگیری تئوری نیز با اختلال مواجه شود.

یکی از مهم‌ترین پیامدهای درگیری اخیر، قطع سراسری و طولانی‌مدت اینترنت در سطح کشور است. بلافاصله پس از حملات اولیه، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اینترانت ملی را فعال و دسترسی عموم به اینترنت جهانی را قطع کرد. از 9 اسفند 1404 تاکنون ایران در خاموشی اینترنتی تقریباً مطلق به سر می‌برد و این وضعیت که بیش از 50 روز به درازا کشیده، طولانی‌ترین قطعی اینترنت ثبت‌شده در جهان» محسوب می‌شود[12].

قطع ارتباط با شبکه جهانی اینترنت به‌طور چشمگیری فعالیت‌های علمی را فلج کرده است، حتی ارتباطات درون‌دانشگاهی نیز به شدت مختل شده است. بدیهی است که در عصر حاضر، وابستگی دانشگاه‌ها به اینترنت بسیار حیاتی است. به گفته دبیر کانون صنفی اساتید کشور، پیشبرد پژوهشی سال‌هاست که وابسته به دسترسی پیوسته به پایگاه‌های داده علمی و ایمیل‌های بین‌المللی است. او تأکید می‌کند که قطع اینترنت، فعالیت‌های علمی را عملاً متوقف کرده و ارسال مقالات، داوری آن‌ها و دریافت نظرات داوران تقریباً متوقف شده است[13]. پژوهشگرانی که مقاله‌های خود را به نشریات خارجی ارسال کرده بودند نمی‌توانند پیگیری‌های ایمیلی را انجام دهند و حتی اگر دوباره اینترنت برقرار شود، روند داوری دچار ناهماهنگی و تأخیر خواهد شد.

در حوزه آموزش نیز پیامدها جدی است. استادان و دانشجویان، به‌خصوص در تحصیلات تکمیلی، عملاً امکان دسترسی به منابع جدید علمی، کتابخانه دیجیتال و حتی آزمون‌ها و ابزارهای آنلاین را ندارند. منابع آموزشی مدرن همچون ویدئوهای درسی، ابزارهای محاسباتی پیشرفته و برنامه‌های هوش مصنوعی آموزشی که کاملاً مبتنی بر ارتباط اینترنتی هستند، از دسترس خارج شده‌اند. در نتیجه، فرآیند آموزش غیرحضوری نیز با اختلال جدی مواجه شده است. در یک کلام، ما دانشگاهیان (استادان، پژوهشگران و دانشجویان) به اینترنت نیاز حیاتی داریم و قطع آن برای مدت طولانی آینده علمی کشور را با پیامدهای جبران‌ناپذیری مواجه کرده است.

با وجود این وضعیت بحرانی، مسئولان عمدتاً قطع اینترنت را تصمیمی امنیتی و موقتی معرفی می‌کنند. در عمل، تنها برخی از استادان و پژوهشگران فهرست‌شده توسط وزارت علوم امتیاز دسترسی محدود به اینترنت بین‌المللی را با عنوان اینترنت‌پرو[14] آن هم با محدودیت استفاده یک گیگابایت در روز، با هزینه بسیار بالا، دریافت کرده‌اند که این قابلیت هم با حضور در کلاس‌ها و بررسی اینترانت ملی در عمل ناکارآمد شده است. درون برخی پردیس‌های دانشگاهی ارتباط داخلی اینترنت برقرار شده، اما دانشجویان و بخش زیادی از اعضای هیأت علمی، به‌دلیل عدم امکان حضور در محوطه دانشگاه‌ها، به‌طور کامل از شبکه جهانی محروم‌اند. این سیاست یکپارچه‌سازی، ارتباطات علمی را مختل کرده و همزمان مشکلات آموزشی را تشدید کرده است.

تردیدی نیست که حفظ امنیت ملی یکی از وظایف اصلی حاکمیت است؛ اما دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و پژوهشگران، نیز زیرساخت‌های حیاتی دانش و نوآوری محسوب می‌شوند. تحلیلگران دانشگاهی معتقدند که قطع گسترده اینترنت از سوی دولت، نیازهای بنیادین جامعه علمی را نادیده گرفته است. کانون صنفی استادان نیز در انتقاد از این سیاست می‌گوید: قطع ارتباط دانشگاهیان با جهان، آن هم برای مدت طولانی، قابل قبول نیست[15]. در هیچ کشور توسعه‌یافته‌ای چنین رویکردی در دانشگاه‌ها مشاهده نمی‌شود؛ دانشجویان و استادان برای دسترسی به تازه‌های علمی، ارسال و دریافت مقالات، و ارتباط با همتایان بین‌المللی به اینترنت نیاز دارند. این ملاحظه، دانشگاه‌ها را از چرخه طبیعی تولید علم دور کرده و اعتماد و امید جامعه به آینده علمی را تضعیف می‌کند. در حالی‌که حاکمیت مدعی است این محدودیت‌ها موقت و به‌منظور مقابله با تهدیدات است، فعالان حوزه علم و آموزش تأکید دارند که این اقدامات بیشتر به منزله خودزنی در برابر نیازهای کشور است. از طرفی برخی کارشناسان بین‌المللی نیز هشدار داده‌اند که حملات هوایی به تأسیسات علمی و قطع اینترنت، نه‌تنها منافع نظامی خارجی را هدف قرار نمی‌دهد، بلکه نابودی حافظه نهادی و تخصص‌های انباشته‌شده ایران در حوزه علم و فناوری را دنبال می‌کند. به‌عبارتی، سیاست‌های جاری بدون در نظر گرفتن نیازهای تولید علم، اکوسیستم دانشگاهی کشور را در مسیر آسیب‌دیدگی شدید قرار داده است.

از منظر کمّی، گزارش‌ها و آمارهای مختلف نشان‌دهنده عمق خسارات بر دانشگاه‌ها است. همانگونه که در بالا نیز اشاره شد، وزارت علوم برآورد کرده که تا کنون خسارات فیزیکی وارده به دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور به بیش از ۴ هزار میلیارد تومان رسیده است[16]. این رقم ناشی از آسیب فیزیک به ۱۵۴ نقطه آموزشی، پژوهشی و فناورانه» بوده که در ۲۱ دانشگاه مختلف رخ داده است. این داده‌ها نشان می‌دهند که زیرساخت‌های فیزیکی (بدون توجه به خسارات معنوی و غیرفیزیکی) آموزش و پژوهش ایران در طی این مدت به شکل بی‌سابقه‌ای تخریب شده و بازسازی آنها نیازمند حمایت مالی و سیاسی گسترده است. درحالی‌که هزینه تخریب‌های اعلام‌شده حدود چهار هزار میلیارد تومان (معادل صدها میلیون دلار) است، اما هزینه فرصت آفلاین شدن هزاران پژوهشگر و تعطیلی پروژه‌های تحقیقاتی چشمگیری نیز وجود دارد که در این گزارش‌ها برآورد نشده‌اند و احتمالاً برآورد آن نشان خواهد داد که رقم خسارت می‌تواند چند صد برابر این رقم باشد.

پیامد مجموع خسارات مادی و معنوی اخیر، روند پیشرفت علم در ایران را با بحران جدی مواجه کرده است. کاهش شدید ارتباطات علمی، تخریب آزمایشگاه‌ها و از دست رفتن نیروی انسانی متخصص در کنار اختلالات آموزشی پیوسته، نشان می‌دهد که اتخاذ محدودیت‌های شدید کنونی به‌وضوح با نیازهای جامعه علمی کشور در تعارض است. در حالی که دولت تدابیری چون تعطیلی خوابگاه‌ها و کلاس‌های حضوری را با هدف حفظ امنیت اتخاذ کرده است، اما در عمل چرخه علم و آموزش متوقف شده است. با توجه به اینکه دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی پایه‌های اساسی زیرساخت دانش ملی هستند، توصیه می‌شود تصمیم‌گیرندگان، بی‌درنگ نسبت به کاهش محدویت‌ها تجدیدنظر کنند. در کوتاه‌مدت باید امکان دسترسی محدود و امن دانشجویان و استادان به منابع اینترنتی بازگردانده شود تا دست‌کم پژوهش‌های جاری و کلاس‌های درس (به‌ویژه کلاس‌هایی که نیاز به دسترسی به پایگاه‌های علمی و ابزارهای کاربردی آنلاین دارند) دچار توقف کامل نشود. همچنین تخصیص بودجه ویژه برای بازسازی فوری تأسیسات تخریب‌شده و حفظ نیروی انسانی علمی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در افق بلندمدت نیز باید سازوکارهایی تعریف شود که در شرایط بحران هم آموزش عالی قابل‌ادامه باشد و از فرار نخبگان علمی پیشگیری شود. لذا قطع دسترسی به اینترنت بیش از آنکه مفید واقع شود، خسارات عمده‌ای به عرصه‌های مختلف، به‌ویژه نهاد علم، وارد می‌کند. از این رو، به‌نظر می‌رسد تقویت زیرساخت‌های امنیتی و پیشگیری از وقوع چنین بحران‌هایی که قابل پیش‌بینی و پیگیری هم هستند، می‌تواند راهکار معقول و به‌صرفه‌ای برای میهن عزیزمان، ایران، باشد.

منبع: ایرنا 

[1] https://www.asriran.com/fa/news/1156190

[2] https://www.asriran.com/fa/news/1151545

[3] https://ana.ir/fa/news/1045280

[4] High-performance computing (HPC)

[5] https://www.tabnak.ir/fa/news/1365671

[6] https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-1096332

[7] https://snn.ir/005p5z

[8] https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-1096442

[9] https://keshavarzkar.ir/?p=43469

[10] https://www.mehrnews.com/news/6777839

[11] https://farsnews.ir/iamHamid/1774876334550270104

[12] روزنامه دنیای اقتصاد (16 فروردین 1405)، 4262319

[13] https://tejaratnews.com/?p=1162670

[14] InternetPro

[15] https://tejaratnews.com/?p=1162670

[16] https://ana.ir/004NZn